دسترسی عادلانه به خدمات بهداشتی و درمانی یکی از مؤلفه‌ های اساسی توسعه اجتماعی، ارتقای کیفیت زندگی و کاهش نابرابری‌ های منطقه ای محسوب می شود. در ایران معاصر گسترش خدمات بهداشتی و درمانی در مناطق روستایی همواره یکی از حوزه‌ های مهم سیاستگذاری سلامت بوده‌ است. استقرار شبکه مراقبت های اولیه سلامت[1] از دهه ۱۳۶۰، توسعه خانه های بهداشت، تربیت بهورزان و ایجاد مراکز جامع سلامت، تحولی اساسی در گسترش خدمات سلامت در مناطق روستایی ایجاد کرد.

هدف این مطالعه، بررسی وضعیت دسترسی روستاهای ایران به خدمات بهداشتی و درمانی، تحلیل دستاوردهای شبکه مراقبت های اولیه سلامت و شناسایی مهم ترین چالش‌ های پیش روی تحقق عدالت سلامت در مناطق روستایی است. روش مطالعه در اینجا، هم توصیفی – تحلیلی و هم آماری-توصیفی مبتنی بر مطالعه اسنادی است که با استفاده از گزارش های رسمی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ، سازمان جهانی بهداشت، داده‌ های آماری کشور، مقالات علمی و مطالعات پژوهشی داخلی و خارجی انجام شده است.

مقدمه

دسترسی عادلانه به خدمات بهداشتی و درمانی، یکی از مؤلفه‌ های مهم توسعه انسانی و عدالت اجتماعی است. این موضوع در مناطق روستایی اهمیت بیش تری دارد؛ زیرا پراکندگی سکونتگاه‌ها، فاصله از مراکز شهری، محدودیت زیرساخت‌ های ارتباطی و شرایط اقتصادی خانوارهای روستایی می‌تواند موانع بیش تری در بهره مندی از خدمات سلامت ایجاد کند. در بسیاری کشور های جهان، جمعیت روستایی همچنان با چالش‌ هایی مانند کمبود نیروی انسانی سلامت، ضعف نظام ارجاع، محدودیت خدمات تخصصی و هزینه‌ های بالای دسترسی مواجه است.

توسعه شبکه مراقبت های اولیه سلامت در ایران از دهه ۱۳۶۰، یکی از مهم ترین سیاست‌ های اجتماعی برای کاهش شکاف سلامت میان مناطق شهری و روستایی بوده است. ایجاد خانه های بهداشت، تربیت بهورزان بومی و استقرار خدمات مراقبتی در نزدیک ‌ترین سطح به محل زندگی مردم، موجب شد بخش قابل توجهی از جمعیت روستایی برای نخستین بار به یک نظام سازمان یافته ارائه خدمات سلامت دسترسی پیدا کند.

یکی از مهم ترین نقاط عطف در ادبیات سلامت جهانی، شکل‌گیری رویکرد مراقبت های اولیه سلامت پس از بیانیه آلماآتا در سال ۱۹۷۸ است. این بیانیه، سلامت را به عنوان یک حق انسانی معرفی کرد و بر ضرورت ارائه خدمات اولیه، قابل دسترس و مبتنی بر مشارکت جامعه تأکید نمود (World Health Organization 1978).

در ادامه این رویکرد، پژوهش‌ های متعددی به بررسی نقش نظام‌ های مراقبت اولیه در کاهش نابرابری‌ های سلامت پرداختند. استارفیلد، شی و مکینکو در یک مطالعه مروری گسترده نشان دادند که نظام‌ های سلامت مبتنی بر مراقبت اولیه قوی، به طور معمول با پیامد های بهتر سلامت، عدالت بیش تر و هزینه‌ های پایین‌تر همراه هستند. آنان تأکید کردند که وجود یک نظام مراقبت اولیه سازمان یافته، یکی از مهم ترین عوامل کاهش شکاف سلامت میان گروه‌ های مختلف جمعیتی است Shi and Macinko 2005). (Starfield

از منظر مفهومی، یکی از مهم ترین مطالعات در باره مفهوم دسترسی، پژوهش پنچانسکی و توماس است. این پژوهشگران دسترسی را مفهومی چند بُعدی دانستند و آن را شامل پنج مؤلفه «وجود خدمت»، «دسترسی جغرافیایی»، «تناسب سازمانی»، «توان اقتصادی» و «پذیرش اجتماعی» تعریف کردند. این چارچوب بعدها به یکی از مبانی اصلی سنجش دسترسی در مطالعات سلامت تبدیل شد (Penchansky and Thomas 1981).

در سال‌ های اخیر، ادبیات جهانی سلامت از مفهوم «پوشش خدمات» به سمت مفهوم «پوشش همگانی سلامت مؤثر» حرکت کرده است. ،گزارش های سازمان جهانی بهداشت تأکید می‌کنند که برخورداری از خدمات سلامت تنها زمانی معنا پیدا می‌کند که خدمات با کیفیت مناسب، در زمان مناسب و بدون ایجاد فشار مالی برای مردم قابل دریافت باشد (World Health Organization 2021).همچنین، سازمان جهانی بهداشت و یونیسف در چارچوب عملیاتی مراقبت های اولیه سلامت، تأکید کرده اند که نظام‌ های سلامت آینده باید علاوه بر توسعه زیرساخت، بر مشارکت جامعه، کیفیت خدمات، فناوری‌ های نوین و هماهنگی میان سطوح مختلف ارائه خدمت تمرکز کنند(World Health Organization and UNICEF 2020).

[1]  Primary Health Care: PHC

برای دریافت متن کامل مقاله اینجا کلیک نمایید.