آیا می توان بازده اجتماعیِ تغییرات جامعه محور را اندازه‌گیری کرد[1]؟
نویسندگان: شاچی فادکه[2] و ریتی موهاپاترا[3]
منبع: ایندیا دیولپمنت رویو[4]
تاریخ انتشار 24 سپتامبر 2024
مترجم: حمیدرضا زرنگار
چکیده

تغییرات جامعه محور را به‌سختی می توان اندازه‌گیری کرد. سازمان هایی که از نزدیک با جوامع محلی کار می‌کنند، اغلب در پی ایجاد تغییر و اثرگذاری در حوزه ‌هایی مانند عاملیت، اعتماد به ‌نفس، حل ‌و فصل جمعی مسائل و هنجارهای اجتماعی هستند. ظهور این تغییرات ممکن است سال ‌ها زمان ببرد و شاخص های متعارف پایش و ارزیابی نیز لزوماً قادر به ثبت و سنجش آن ها نباشند. تجربه سازمان غیر انتفاعی آپنالایا[5] نشان می دهد که چگونه می توان پیامدهای پیچیده ‌ای مانند تقویت عاملیت جامعه را اندازه‌گیری کرد. از نظر موضوعی، این مقاله برای پژوهش ‌های توسعه محلی و ارزیابی برنامه های توسعه روستایی و اجتماعی مفید است؛ به‌ویژه به سه دلیل:

1)ارزش‌گذاری پیامدهای غیرمادی: مقاله نشان می ‌دهد چگونه می توان پیامدهایی مانند افزایش عاملیت، توانایی مطالبه حقوق و قدرت حل مسائل جمعی را که به طور معمول در ارزیابی ‌های متعارف به‌خوبی سنجیده نمی‌ شوند، وارد چارچوب ارزیابی اقتصادی کرد.

2)پیوند میان مشارکت و اثرگذاری: تجربه آپنالایا نشان می دهد که تشکیل گروه‌ های محلی به ‌خودی‌خود معیار کافی برای ارزیابی موفقیت نیست؛ باید بررسی کرد این گروه ها چه تغییراتی در توانایی مردم برای اقدام مستقل و جمعی ایجاد کرده ‌اند.

3)توجه به محدودیت ‌های تعمیم ‌پذیری: نسبت بازده ۱۱٫۱۹ به ۱ را نمی توان بدون بررسی شرایط محلی، هزینه ها، روش محاسبه و کیفیت داده‌ ها به برنامه های دیگر تعمیم داد. ارزش اصلی روش موسوم به روش بازده اجتماعی سرمایه‌گذاری[6] در این است که مجموعه‌ ای از پیامدهای متنوع را در چارچوبی مشترک برای تصمیم‌گیری و گفتگو در باره تخصیص منابع قرار می ‌دهد.

شاچی فادکه، یکی از نویسندگان مقاله متخصص پژوهش، سیاست‌گذاری و کنش گری در حوزه مطالبه‌گری است و بیش از ۱۵ سال تجربه فعالیت در حوزه‌های توسعه بین‌المللی، حقوق بشر، نیکوکاری و اثرگذاری اجتماعی دارد. او در تبدیل شواهد پیچیده برنامه ها،یافته‌های پژوهشی و تحولات سیاستی به محتوای ارتباطی و محصولات دانشی، در سراسر جنوب آسیا و آفریقا، تجربه دارد. ریتی موهاپاترا شریک و رئیس دفتر هندوستان مؤسسه بریجس‌پن[7]  است و ابتکار «تغییر جامعه محور» این مؤسسه را نیز هدایت می‌کند.او تجربه گسترده ای در زمینه تدوین راهبرد و اجرای برنامه های بلندمدت دولتی دارد و با چندین نهاد دولتی در هندوستان و آسیا همکاری کرده است.

تجربه سازمان آپنالایا نشان می دهد که چگونه می توان پیامدهای پیچیده ای مانند تقویت عاملیت جامعه را اندازه‌گیری کرد. تغییرات جامعه محور را به‌سختی می توان اندازه‌گیری کرد.  سازمان هایی که از نزدیک با جوامع محلی کار می‌کنند، اغلب در پی ایجاد تغییر و اثرگذاری در حوزه‌ هایی مانند عاملیت، اعتماد به ‌نفس، حل ‌و فصل جمعی مسائل و هنجارهای اجتماعی هستند. ظهور این تغییرات ممکن است سال‌ ها زمان ببرد و شاخص ‌های متعارف پایش و ارزیابی نیز لزوماً قادر به ثبت و سنجش آن ها نباشند.

روش بازده اجتماعی سرمایه‌گذاری یکی از راه‌های آشکارتر ساختن این پیامدهاست. این روش به پیامدهای اجتماعی ارزش اقتصادی می دهد. همچنین به سازمان ها امکان می دهد ارزش گسترده ‌تر فعالیت ‌های خود را برای تأمین‌کنندگان مالی و دیگر مخاطبان بیرونی تبیین کنند.

سازمان غیر انتفاعی آپنالایا، مستقر در بمبئی، با این چالش در فعالیت های خود رو به ‌رو بوده است. این سازمان نزدیک به نیم قرن است که با جوامع محلی در منطقه پرجمعیت گووندی[8] این شهر همکاری می‌کند. ساکنان سکونتگاه‌ های غیر رسمی که بیش از ۷۰ درصد این منطقه را تشکیل می ‌دهند، سال ‌هاست با شرایط نامناسب زندگی مواجه ‌اند؛ مسئله ‌ای که عمدتاً به نزدیکی محل سکونت آن ها به یکی از بزرگ‌ترین محل‌های دفن زباله بمبئی مربوط می‌شود. این ساکنان همچنین دسترسی محدودی به امکانات و خدمات اساسی، مراقبت ‌های بهداشتی باکیفیت و آموزش دارند.

آپنالایا از طریق رویکرد جمعی سازی[9] به جوامع محلی کمک می‌کند تا برای مقابله با چالش‌های اجتماعی- ‌اقتصادی پیش روی خود از جمله مسائل مرتبط با سلامت، بهداشت محیط و دسترسی به حقوق و مزایای قانونی، مسئولیت و اقدام جمعی را بر عهده گیرند. این الگو بر اصول تغییر جامعه محور[10] استوار است؛ رویکردی که جوامع را توانمند می‌سازد تا خود مسئولیت تحقق اهداف توسعه ‌ای خودشان را بر عهده گیرند.

چالش اندازه‌گیری تغییرات جامعه محور

با وجود نزدیک به نیم قرن فعالیت در کنار جوامع محلی، آپنالایا همواره با چالشی پایدار در سنجش و انتقال نتایج پیشرفت خود مواجه بوده است؛ چالشی که دیگر سازمان های فعال در حوزه تغییرات جامعه محور نیز با آن رو به ‌رو هستند.

برای مثال در الگوهای معمول اندازه‌گیری و ارزیابی، گروه های داوطلب متشکل شاخص‌هایی قدیمی تری را ثبت می‌کردند؛ اما این الگوها نمی توانستند تغییرات در هنجارهای اجتماعی، میزان عاملیت یا بهبود توانایی جامعه برای حل جمعی مسائل را به ‌اندازه کافی اندازه‌گیری کنند. تیم آپنالایا از طریق روایت ‌های میدانی و بازدیدهای محلی می ‌دانست که چنین تغییراتی در حال وقوع‌ اند؛ اما نشان دادن پیامدهایی مانند «افزایش اعتماد به ‌نفس» به مخاطبان بیرونی، از جمله شرکای تأمین مالی و دولت دشوار بود.

از آنجا که تغییرات تحول‌ آفرین به زمان نیاز دارند، تبیین ارزش این تغییرات برای تداوم سرمایه ‌گذاری بلندمدت در این نوع فعالیت ها اهمیت بسیاری داشت.

برای آپنالایا، انجام یک مطالعه بازده اجتماعی سرمایه‌گذاری یکی از راه‌ های رفع این خلاء بود. هدف مطالعه آن بود که تغییرات اجتماعی پیچیده و چند بُعدی را به شاخصی (ارزش اقتصادی) تبدیل کند که همگان به‌ ویژه تأمین‌کنندگان مالی بتوانند آن را درک کنند.

مطالعه بازده اجتماعی سرمایه‌گذاری چه چیزی را آشکار کرد؟

نتایج مطالعه بار دیگر یافته‌ هایی را تأیید کرد که آپنالایا پیش ‌تر در میدان عمل تجربه کرده بود. این سازمان دریافت که به ‌ازای هر روپیه سرمایه‌گذاری در جمعی سازی جوامع محلی، بیش از ۱۱ روپیه ارزش ایجاد شده است. در مجموع، آپنالایا در مدت سه سال ۶ کرور روپیه هند[11] در تعامل با جوامع محلی سرمایه‌گذاری کرد که بیش از ۶۸ کرور روپیه بازده اجتماعی به همراه داشت. این ارزش از طریق ترکیب منافع ماهانه و مستمر حاصل از طرح ‌های دولتی با مزایای یکباره محاسبه شد.

این مطالعه همچنین به تیم امکان داد برای پیامدهای پیچیده ‌ای مانند «تقویت عاملیت جامعه» ارزش اقتصادی مشخصی تعیین کند. برای مثال، یکی از راه‌های اصلی تقویت عاملیت از سوی آپنالایا، کمک به جوامع محلی برای آشنایی با نظام ‌های اداری دولت و پیگیری مستقل امور در این نظام‌ ها بود. با این حمایت، گروه های جمعی محلی به بیش از ۱۸۰۰ خانوار کمک کردند تا به اسناد ضروری دولتی، مانند کارت آدهار[12] و کارت  پَن[13]، دسترسی پیدا کنند.

برآورد مطالعه نشان داد که خانوارها با خودداری از استفاده از واسطه ‌ها برای دریافت این اسناد ضروری، ۱۰٬۹۶۴ روپیه صرفه‌ جویی کرده ‌اند. همچنین برآورد شد که دسترسی به طرح ‌های دولتی طی سه سال، به‌ ازای هر خانوار ۱۳۲٬۸۳۳ روپیه ارزش اجتماعی ایجاد کرده است.

این ارزش از طریق ترکیب مزایای ماهانه و مستمر طرح‌ های دولتی، مانند یارانه مواد غذایی، مستمری ‌ها و کمک ‌هزینه های افراد دارای معلولیت، با مزایای یکباره طرح‌ هایی نظیر «یوجانای نخست‌ وزیر برای حمایت از مادران[14] ، یوجانای مهاتما جیوتیرائو فوله برای سلامت و درمان[15]  محاسبه شد. این برآورد، صرفه‌ جویی ‌های مالی گزارش‌شده از سوی پاسخگویانی را منعکس می‌کند که طی یک دوره سه‌ ساله از این خدمات دولتی بهره‌ مند شده بودند.

هدف مرتبط دیگر، حمایت از اعضای جامعه محلی برای پیگیری و مطالبه حقوق خود است. برای نمونه، آموزش ‌های آپنالایا در زمینه رسیدگی به شکایات به اعضای جامعه کمک کرد تا شکایت ‌های خود را در باره وضعیت نامناسب بهداشت محیط یا نبود روشنایی معابر در محله ‌شان به شهرداری کلان‌ شهر بمبئی ارائه کنند.

مطالعه روش بازده اجتماعی سرمایه‌گذاری آپنالایا، صرفه‌ جویی حاصل از این بهبودهای زیرساختی را به‌ ازای هر خانوار ۲۸٬۳۸۰ روپیه برآورد کرد.

مطالعه چگونه انجام شد؟

1) تعیین دامنه مطالعه: آپنالایا ابتدا مداخله ‌ای را که قصد ارزیابی آن را داشت مشخص کرد و تمرکز خود را بر رویکرد جمعی ‌سازی قرار داد. مطالعه، ۲۰ خوشه محلی در منطقه شیواجی ناگار[16]  بمبئی را طی یک دوره سه‌ ساله، از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳، دربر گرفت.

سپس ذی‌نفعان مطالعه شناسایی و دسته‌بندی شدند. این گروه ها شامل ذی‌نفعان اصلی، یعنی افرادی که به طور مستقیم از مداخلات بهره‌مند شده بودند، و ذی‌نفعان ثانویه، از جمله کارکنان خط مقدم خدمات سلامت و سایر

آپنالایا از طریق رویکرد جمعی سازی به جوامع محلی کمک می‌کند برای مقابله با چالش‌های اجتماعی‌-‌اقتصادی ، مسئولیت و اقدام جمعی را بر عهده گیرند.

سازمان های غیرانتفاعی فعال در منطقه، بودند. تجربه ‌های این گروه ها مبنای اطلاعاتی مطالعه را تشکیل داد.حجم نمونه شامل ۲۷۵ داوطلب و ۳۶ ذی‌نفع بیرونی بود. برای گردآوری داده ‌ها نیز ترکیبی از مصاحبه ‌های کیفی و پیمایش ‌ها به کار رفت.

2) شناسایی پیامدها در سطح فرد و جامعه: در مرحله بعد، آپنالایا پیامدهای اصلی در سطح جامعه را که قصد ارزیابی آن ها را داشت شناسایی کرد. این پیامدها بر موضوعاتی متمرکز بودند، از جمله:

• توانایی جوامع محلی در پیگیری مستقل امور در نظام‌ های اداری دولت؛
• تعامل با دولت برای مطالبه زیرساخت ‌های بهتر؛
• تغییر رفتار در حوزه‌ های سلامت و آموزش؛
• افزایش استقلال مالی.

سپس آپنالایا برای هر یک از گروه هایی که با آن ها کار می‌کرد، از جمله زنان، جوانان و افراد دارای معلولیت، یک زنجیره تغییر ترسیم کرد. این زنجیره نشان می ‌داد فعالیت ها چگونه به پیامدهای اولیه در سطح فرد منجر می ‌شوند و این پیامدها به‌ تدریج زمینه‌ ساز تحقق پیامدهای اصلی در طول زمان می ‌شوند.برای مثال، افزایش آگاهی گروه های جوانان در  باره سلامت و بهداشت، به کاهش مصرف افراطی الکل و خشونت منجر شد و در گذر زمان به افزایش ایمنی در جامعه کمک کرد.

این فرایند همچنین به شناسایی آثار سرایتی و زنجیره‌ ای کمک کرد؛ آثاری که اغلب در  پی تغییرات جامعه محور پدید می ‌آیند. سپس از اعضای گروه های مختلف جامعه اطلاعاتی در  باره پیامدهای شناسایی‌ شده گردآوری شد.

3) تبدیل پیامدها به ارزش پولی: آپنالایا برای هر یک از پیامدهای مختلف، یک شاخص مالی جانشین یا معادل پولی تعیین کرد.برای مثال، در مورد پیامدی با عنوان «محیط پاکیزه ‌تر و کاهش شیوع بیماری ‌ها»، شاخص مالی جانشین عبارت بود از میانگین صرفه‌ جویی ماهانه هر فرد در هزینه های مراقبت سلامت.

4) تعدیل ارزش پیامدها: در این مرحله، عواملی در محاسبات لحاظ شدند که ممکن بود میزان ارزش منتسب به مداخله را کاهش دهند یا برآورد آن را تغییر دهند. این عوامل عبارت بودند از:

• اثر مرده[17] یا تغییرات مستقل از مداخله: تغییراتی که حتی بدون مداخله سازمان نیز رخ می ‌دادند.
• سهم سایر عوامل: انتساب تغییراتی که عوامل دیگر در ایجاد آن ها نقش داشتند.
• افت تدریجی منافع: کاهش تدریجی منافع در گذر زمان.
• جابه‌جایی پیامدها: پیامدهای منفی ناخواسته ای که ممکن بود در نتیجه مداخله ایجاد شوند. برای آپنالایا، تعدیل ارزش پیامدها ضروری بود تا منافع اجتماعی و مالی حاصل از رویکرد جمعی سازی با دقت بیش تری ارزیابی شود و در عین حال، پیچیدگی ‌های ارزیابی مداخلات اجتماعیِ هدایت ‌شده از سوی جامعه نیز در نظر گرفته شود.

5)محاسبه نسبت بازده اجتماعی سرمایه‌گذاری: در نهایت، تیم با مقایسه ارزش پولی کل پیامدها با مجموع سرمایه‌گذاری انجام‌ شده در برنامه، به نسبت بازده اجتماعی سرمایه‌گذاری ۱۱٫۱۹ به ۱ رسید. این بدان معناست که به ‌ازای هر روپیه سرمایه‌گذاری در گروه های جمعی جامعه، ۱۱٫۱۹ روپیه ارزش اجتماعی برای جامعه ایجاد شد.

مطالعات روش بازده اجتماعی سرمایه‌گذاری چه کارهایی می توانند انجام دهند و چه کارهایی نمی توانند انجام دهند؟

با اختصاص دادن ارزش عددی به پیامدهای مرتبط با جوامع محلی، مطالعات بازده اجتماعی سرمایه‌گذاری می توانند کارکردهای متعددی داشته باشند.

نخست، این مطالعات می توانند نشانه ای از کارایی برنامه ارائه دهند. برای مثال، مطالعه روش بازده اجتماعی سرمایه‌گذاری به آپنالایا کمک کرد دریابد کدام بخش ‌های رویکرد جمعی سازی این سازمان ارزش اجتماعی بیش تری ایجاد کرده ‌اند. افزایش دسترسی به طرح‌ های دولتی و بهبود استقلال اقتصادی زنان، مهم ‌ترین عوامل ایجاد ارزش شناسایی شدند؛ یافته ‌ای که حوزه‌ های مناسب برای سرمایه‌گذاری بیش تر را مشخص می‌کرد.

مطالعات روش بازده اجتماعی سرمایه‌گذاری می توانند ابزار قدرتمندی باشند و به سازمان ها کمک کنند تصویری منسجم‌ تر از اثرگذاری فعالیت های جامعه محور ارائه دهند.

دوم، اختصاص یک ارزش پولیِ جانشین به پیامدها می تواند شاخص‌های متعارف ارزیابی، مانند آمار خروجی ‌های برنامه یا مطالعات موردی کیفی، را تکمیل کند و مقایسه پیامدهای متنوع را برای سازمان ها آسان ‌تر سازد. این امر به نوبه خود می تواند به سازمان ها کمک کند بهتر تشخیص دهند کدام فعالیت ها بیش ترین «ارزش در برابر هزینه» را ایجاد کرده ‌اند.

در پیمایش آپنالایا، افزایش دسترسی به طرح‌های دولتی و بهبود استقلال اقتصادی زنان، بزرگ‌ترین عوامل ایجاد ارزش برای اعضای جامعه بودند. این یافته نشان ‌داد که این دو حوزه ظرفیت مناسبی برای سرمایه‌گذاری    بیش تر دارند.

با این‌حال، مطالعات بازده اجتماعی سرمایه‌گذاری بدون محدودیت نیستند. برای مثال، اگرچه این مطالعات می توانند ارزش اقتصادی پیامدها را برآورد کنند و تا حدی نیز به روشن شدن رابطه علّی کمک کنند – یعنی مشخص سازند کدام تغییرات به گونه ای مستقیم به فعالیت سازمان مربوط بوده‌اند و کدام تغییرات شاید مستقل از آن نیز رخ می‌دادند- اما نمی توانند همه متغیرهای زمینه ‌ای را در محاسبات خود لحاظ کنند.

به همین دلیل، نمی توان نتیجه گرفت ارزشی که در یک جامعه ایجاد شده است، لزوماً در جامعه ‌ای دیگر نیز به همان میزان حاصل خواهد شد.

از این‌روی، باید توجه داشت که محاسبات بازده اجتماعی سرمایه‌گذاری آخرین و تنها مرجع برای سنجش پیشرفت رویکردهای تغییر جامعه محور، مانند رویکرد آپنالایا، نیستند. روش‌های دیگری نیز برای ارزیابی پیشرفت در تحقق پیامدهای مورد انتظار این رویکرد وجود دارد.

با این ‌حال، هنگامی که مطالعات بازده اجتماعی سرمایه‌گذاری در کنار ارزیابی‌های موجود برنامه به کار گرفته شوند، می توانند ابزار قدرتمندی برای ارائه تصویری منسجم‌ تر، در خصوص اثرگذاری  فعالیت هایی باشند که با محوریت جوامع محلی انجام می ‌شوند.

در انجام مطالعات بازده اجتماعی سرمایه‌گذاری باید ملاحظات دیگری را نیز در نظر گرفت. این فرایند مستلزم روش‌ شناسی دقیق و صرف زمان، بودجه و منابع انسانی قابل‌توجه است. همچنین برای دستیابی به برآوردهای مالی دقیق، به داده ‌های باکیفیت در باره پیامدها نیاز دارد؛ داده ‌هایی که ترجیحاً در یک دوره زمانی طولانی گردآوری شده باشند.

برای سازمان های نوپاتر یا سازمان هایی که تجربه محدودی در ارزیابی ‌های مستقل و برون‌ سازمانی دارند، شروع کار با نوع دیگری از مطالعه پیامدها که روش‌ های کمی و کیفی را ترکیب کند، ممکن است عملی ‌تر باشد.

این یافته‌ها برای دیگر سازمان های فعال در حوزه تغییر جامعه محور چه معنایی دارند؟

برای بسیاری از سازمان هایی که از رویکردهای توسعه محلیِ هدایت ‌شده از سوی مردم، مانند تغییر جامعه محور استفاده می‌کنند، روش بازده اجتماعی سرمایه‌گذاری می تواند به ارزش‌گذاری پیامدهایی مانند عاملیت جامعه، اعتماد به‌ نفس و مهارت ‌های حل مسئله کمک کند.این امر راه روشن‌تری برای انتقال اثرگذاری فعالیت های سازمان به مخاطبان بیرونی فراهم  می‌ آورد.

از آنجا که تأمین مالی چند ساله، مبتنی بر اعتماد و بدون شروط محدودکننده، به ‌ویژه برای رویکردهای توسعه محلیِ هدایت‌ شده از سوی مردم، هنوز به یک رویه متداول تبدیل نشده است، ارائه این ارقام به سازمان ها کمک می‌کند روایت اثرگذاری خود را به زبانی قابل ‌فهم برای مخاطبان بیرونی بیان کنند.

در نهایت، هدف مطالعه بازده اجتماعی جایگزین کردن تجربه ‌های زیسته ای نیست که در قلب تغییرات جامعه محور قرار دارند. بلکه می توان از آن برای تقویت روایت ‌های تغییر با شاخص‌ هایی استفاده کرد که قابلیت انتقال و استفاده در زمینه‌ های مختلف را دارند و سرمایه‌گذاری بیش تر در رویکردهایی را تشویق می‌کنند که جوامع محلی را در کانون برنامه های توسعه قرار می‌دهند.

[1]  Can you measure the social return on community-driven change?

[2]  Shachi Phadke

[3]  Riti Mohapatra

[4]  India Development Review (IDR)

[5]  Apnalaya

[6]  Social Return on Investment (SROI)

[7]  Bridgespan

[8]  Govandi

[9] Collectivisation

[10] Community-Driven Change (CDC)

[11] هر کرور (crore) برابر با ۱۰ میلیون روپیه است.

[12]کارت آدهار (Aadhaar Card)مدرک شناسایی مبتنی بر شماره هویتی یکتا ۱۲ رقمی است که سازمان شناسایی یکتای هند (UIDAI) صادر می‌کند.

[13] کارت PAN (Permanent Account Number) شماره شناسایی دائمی در نظام مالیاتی هندوستان است.

[14] Pradhan Mantri Matru Vandana Yojana

[15]  Mahatma Jyotirao Phule Jan Arogya Yojana و طرح بورسیه تحصیلی ماهاجیوتی (Mahajyoti)

[16]  Shivaji Nagar

[17] Deadweight