مطالعه در مسیر توسعه جوامع محلی | با گرایش به توسعه روستایی , توانمندسازی ارتقای مشارکت و ارتباطات اجتماعی
05 تیر 1401

رشد مهارت‌های تسهیل‌گری

نام کتاب : ‌رشد مهارت‌های تسهیل‌گری (کتاب راهنما برای تسهیل‌گران)
نویسنده : پاتریسیا پرندویل
مترجم : شهره سلطانی
موضوع کتاب : اجتماعی
شابک : ۰-۶-۹۴۶۵۴-۶۰۰-۹۷۸
قطع کتاب : وزیری
تعداد صفحات: ۲۰۰

معرفی کتاب
موضوع این کتاب تسهیل گری وکار با گروه ها می باشد و در آن پیشنهادهایی به منظور رشد مهارت‌های تسهیل گری به خواننده ارائه می شود. گروه هدف این کتاب، افرادی هستند که در زمینه های مختلف با مردم کار می کنند و دارای تجربه تسهیل گری هستند و از آن مهمتر، علاقمند به رشد مهارت های خود در این زمینه می باشند. تئوری تسهیل گری و ارتباط آن با رشد گروه به طور اجمالی در این کتاب تشریح می شود .«نکات ویژه تسهیل گر» که در فصول مختلف کتاب آورده شده است ارتباط بین تمرین های عملی با بخش های نظری را به خوبی برقرار می کند. فصل های مختلف با استفاده از تئوری گروه ها از زوایای متفاوت به تسهیل گری پرداخته تا به خواننده نشان دهد که بسته به مرحله رشد گروه جنبه های متفاوتی از تسهیل گری دارای اهمیت هستند.

مقدمه
این کتاب توسط موسسه «مبارزه با فقر » ایرلند تهیه و منتشر شده است. مبارزه با فقر، یک سازمان قانونی مشاوره ای است که برای مبارزه با فقر در ایرلند، فعالیت هایی را برنامه‌ریزی و اجرا می کند.
کتاب رشد مهارت های تسهیلگری برای اولین بار در سال ۱۹۹۵ و به عنوان بخشی از نقش این سازمان در زمینه تامین اطلاعات با کیفیت بالا و کمک عملی به افرادی که دربخش توسعه اجتماعی هستند یا به صورت داوطلبانه برای محو ف قر کار می کنند تدوین شد. به دلیل عوامل زیر، در سال ۲۰۰۳، یک نسخه به روز از این کتاب تهیه شد:
فرصت های جدید برای افراد و اجتماعات فقیربرای مشارکت در فعالیتهایی که باعث ایجاد تغییر می‌شود.
تقاضای مستمر برای استفاده از محتوای این کتاب
تکامل عملیات و مهارت های تسهیلگری و کارِگروهی
تغییرات اجتماعی از سال ۱۹۹۵

هدف موسسه مبارزه با فقر از تهیه این نسخه از رشد مهارت­های تسهیلگری، حمایت و تقویت ظرفیت افرادی است که در زمینه اجتماعات محلی و محو فقر کار می‌کنند و در ایجاد تغییرات اجتماعی به نفع فقرا مشارکت دارند. مهارت‌های تسهیلگری ابزار مهم توانمندی برای رسیدن به این هدف و برای رساندن صدای محرومان به افرادِ جامعه می‌باشد.

13 اردیبهشت 1395

درس هایی از زلزله بم

 نگارش: حمید رضا زرنگار ، عباس رحیمی . انتشارات فرّ قلم،تهران: ۱۳۹۳، ۱۴۵ صفحه

این کتاب در پی آن است که چگونگی واکنش‌های انسانی در مواجهه با رویداد زمین‌لرزه زمستان ۱۳۸۲ بم را در یکی از نواحی روستایی آسیب‌دیده شهرستان مذکور بررسی نموده و یا آن گونه که در منابع تخصصی گفته می‌شود به ارزیابی کیفیت مدیریت فاجعه مبادرت ورزد. رویکرد اساسی کتاب بررسی نقش جوامع محلی آسیب‌پذیر در واکنش به سوانح و بلایای طبیعی و تقویت نقش و عملکرد آنان در این زمینه است. در این کتاب از روش ارزیابی مشارکتی روستایی و فنون تسهیل‌گری برای بهره‌گیری از توانمندی‌های شناختی و تحلیلی روستاییان استفاده شده است، این روش خود نیز مبتنی بر یک رویکرد مردم‌گرا و توانمندساز برای تعامل با جوامع بومی و روستایی بوده و از حیث شیوه اجرا دارای جذابیت‌ها و مزیت‌های ویژه خود است؛ از این روی در زمان اجرا در محیط‌های روستایی معمولاً با استقبال بسیاری مواجه شده و مشارکت روستاییان را بر می‌انگیزد.تکیه بر اطلاعات محلی، تعامل مستمر با گروه‌های گوناگون و گاه متفاوت اجتماعی، استفاده از روش‌های کیفی، بیانی، ترسیمی و تصویری در توصیف و تجزیه و تحلیل مسائل از ویژگی‌های این شیوه ارزیابی است. در روش ارزیابی مشارکتی روستایی، کارگزاران ارزیابی یا به عبارت دیگر کارشناسان و پژوهشگران حرفه‌ای در نقش تسهیل‌گر و اهالی مشارکت کننده در فرآیند ارزیابی به منزله تحلیل‌گران درگیر و دخیل در موضوع شناخته می‌شوند.

 

 کتاب حاصل مطالعه در نجربه جهانی مدیریت فاجعه و نیز کار میدانی مولفان اثر (حمید رضا زرنگار و عباس رحیمی) و همکارانشان در بهار ۱۳۸۳ است. گرچه از وقوع زمین لرزه بم بیش از دوازده سال می گذرد، امّا با توجه به احتمال همیشگی وقوع زمین لرزه های مخرب، بررسی چگونگی مواجهه با آن ها و به ویژه طرح تجارب محلی موجود می‌تواند در درک روش های مطلوب مدیریت این گونه حوادث موثر باشد.

حمید رضا زرنگار یکی از مولفان کتاب پژوهشگر علوم اجتماعی و ارتباطات انسانی در حوزه‌های روستایی و جوامع محلی است. تاکنون چهار کتاب ( دو اثر ترجمه و دو اثر تالیفی ) در حوزه مشارکت‌های مردمی، روش‌شناسی‌های مشارکتی و ارزیابی مشارکتی روستایی و تعدادی مقاله پژوهشی از او انتشار یافته است. عباس رحیمی دیگر مولف اثر  پژوهشگر اقتصاد و توسعه روستایی و عضو پیشین هیئت علمی موسسه پژوهش­های برنامه ریزی،اقتصاد کشاورزی و توسعه روستایی می باشد.   

09 اردیبهشت 1395

چه کسی واقعیت را محاسبه می کند؟

چه کسی واقعیت را محاسبه می کند؟ بحثی در باب نظارت و ارزشیابی مشارکتی

نویسندگان : ماریسول استرلا ، جان گَونتا ، مترجم : حمید رضا زرنگار

سلسله انتشازات روستا و توسعه . شماره ۶۳،تهران ، وزارت جهاد کشاورزی . سازمان تحقیقات و آموزش کشاورزی . مرکز تحقیقات و بررسی مسائل روستایی ،تابستان ۱۳۸۶٫

همگام با پیدایش فرصت های بیشتر برای افزایش مشارکت در توسعه ، اجرای مشارکتی عملیات نظارت و ارزشیابی بیش از پیش اهمیت می یابد.کتاب چه کسی واقعیت را محاسبه می کند مروری است بر متون مربوط به تجارب جهانی در باره نظارت و ارزشیابی مشارکتی و زمینه های متفاوت به کار گیری آن که طرف های ذیربط گوناگونی همچون سازمان های غیر دولتی، کمک کنندگان، موسسات پژوهشی، دولت ها، سازمان های مردمی و جوامع محلی را درگیر ساخته است. در این کتاب قواعد کلیدی نظارت و ارزشیابی مشارکتی، کاربردهای آن در تعریف اهداف و برخی از ابزارها و روش های مورد استفاده نظیر روش های یادگیری مشارکتی و رهیافت های سنتی تر معرفی می شود.کتاب حاضر به طرح میاحث کلیدی جدید و چالش های گسترده ای که در این حوزه وجود دارد ، می پردازد و حیطه های مستعد را برای پژوهش های آتی مشخص می کند.

(نقل از پشت جلد کتاب)

کتاب از انتشارات موسسه مطالعات توسعه (IDS ) دانشگاه ساسکس انگلستان است که در سال۱۹۹۸ منتشر گردید. کتاب حاضر بر ادبیات موضوع مرور نموده و آگاهی کلی از گرایش های روش شناختی، موضوعات و کاربردهای نظارت و ارزشیابی مشارکتی به دست می دهد.کتاب چه کسی واقعیت را محاسبه می کند شامل یک مقدمه و پنج فصل است. در پیوست های کتاب نمونه های موردی نظارت و ارزشیابی مشارکتی و نیز کتاب شناسی تشریحی از راهنماها و مجموعه ابزارهای نظارت و ارزشیابی مشارکتی درج شده است.

در اهمیت این کتاب لازم به ذکر است گرچه نظارت و ارزشیابی مشارکتی برای توسعه در ایران بحثی کاملاً جدید است ؛ امّا در این حرکت جدید برای روستاییان و آنانی که هدف برنامه های توسعه‌اند در امر هدایت و ارزیابی توسعه نقشی پایه ای، فعال و برتر منظور می گردد؛ زیرا اعتقاد آن است تا زمانی که سیاست‌ها و برنامه های توسعه بر مبنای خواسته ها و ارزش‌های روستایی پایه گذاری نگردد و تا زمانی که ساکنان روستاها امکان بیان قضاوت های مستقل خود را در باره این سیاست‌ها و برنامه ها نیابند؛ توسعه، حتی در اشکال و گونه‌های سطحی و ظاهری آن تحقق نخواهد یافت .  

 

06 اردیبهشت 1395

مطالعات زمین‌داری سازمان خوار و بار و کشاورزی ملل متحد

مجموعه مطالعات زمین‌داری سازمان خوار و بار و کشاورزی ملل متحد (فائو) تحت عنوان ” مطالعات زمین داری فائو  FAO Land Tenure Studies” مجموعه گزارشهایی فشرده و تلخیص یافته در باب موضوع پیچیده و بحث برانگیز زمین داری به ویژه از جنبه های مرتبط با امنیت غذایی و توسعه روستایی است. این کتابهای راهنما بیش از آنکه در پی ارائه مباحثی جامع باشند ، آنچه را که فائو و همکاران بین المللی آن” اقداماتی مطلوب” برای زمین داری و مدیریت زمین دانسته اند منعکس می کنند.  

این مجموعه تا سال ۲۰۰۸ شامل  انتشارات  زیر می باشد .

  1. نقشه‌برداری کاداستر در مورد حقوق زمین داری

 

Cadastral   surveys and records of rights in land.

  1. راهنمای عمل مطلوب برای تتدوین روشهای اجاره داری کشاورزی

Good practice guidelines for agricultural leasing arrangements

  1. زمین داری و توسعه روستایی

Land tenure and rural development

  1. جنسیت و دسترسی به زمین

Gender and access to land

  1. نظامهای مالیاتی زمین روستایی در اروپای مرکزی و شرقی

Rural property tax systems in Central and Eastern Europe

  1. طرح پروژه های آزمایشی یکپارچه سازی زمین در اروپای مرکزی و شرقی

The design of land consolidation pilot projects in Central and Eastern Europe

  1. تمرکز زدایی و نظام مالیلتی ملکی روستایی

Decentralization and rural property taxation

  1. دسترسی به زمین در روستا و مدیریت زمین پس از مخاصمات خشونت بار

Access to rural land and land administration after violent conflicts

  1. حاکمیت مطلوب زمین داری و مدیریت آن

Good governance in land tenure and adminstration

 

برخی ازمجلدات این مجموعه ۹ جلدی که احتمالاً با نیازهای کاری و آموزشی دستگاه های اجرایی نظیر سازمان  امور اراضی سنخیت بیشتری دارد در اینجا به اختصار معرفی می شود.

نقشه‌برداری کاداستر در مورد حقوق زمین داری:آگاهی از منابع طبیعی تجدید شونده و توصیف و ثبت صحیح اطلاعات مربوط به آن در زمره اولین پیش نیازهای  استفاده عقلایی و حفاظت از این منابع است . سنجش وسیله ای  اساسی برای کسب آگاهی است . علاوه بر آن ، قوی ترین ابزار برای توصیف و ثبت و روشی ضروری برای تقریباً تمام فعالیتهای انسانی است .

 پیمایش ارضی فرایند سنجش و توصیف خصوصیات طبیعی و مصنوعی زمین است . اطلاعات ثبت شده که  این آگاهی را ایجاد می کنند شامل مشاهداتمبتنی بر پیمایش ، سنجشها و محاسبات و نقشه های ترسیم شده است. نقشه ها خصوصیات سنجش شده و توصیف شده را به شکلی بسیار دقیق و عملی تشریح می کنند. این سنجشها و توصیفها وقتی به صورت  نقشه هایی کاغذی یا کامپیوتری ثبت می شوند بهترین مبنا برای شناخت موجودی  منابع طبیعی به شمار می روند.

نسخه های کاغذی و دیجیتالی نقشه ها واسطه هایی هستند که به وسیله آنها کیفیت ، میزان و وضعیت منابع می تواند به بهترین وجه توصیف گردد و بنیانی اساسی برای حفاظت منظم و سامان یافته آنها  ایجاد شود. مجموعه ای از نقشه ها می تواند برای ثبت صحیح تحولات زمین شناختی ،  عمق و جریانات آب، جریانات و فشار هوا و حرارت ،شدت و توزیع بارش، ترکیب گیاهی و جانوری، جزئیات مربوط به جمعیت انسانی و فعالیتها و اطلاعاتی از این قبیل به کار رود .   

نقشه های دیجیتالی می توانند ترکیب گردند ، دستکاری شوند ، تجزیه و تحلیل گردند و  به طرق مختلفی با استفاده از سامانه های اطلاعات جعرافیایی (GISs) نمایش داده شوند. در این اثر منظور از” نقشه ” نقشه های دیجیتالی است .

علیرغم کاربرد مناسب و ارزش نقشه ها  واقعیت اسف انگیز آن است که هنوز از  بخش   عمده ای ازجهان به ویژه در نواحی شهری متناسب با نیازهای موجود  نقشه هایی کافی تهیه نشده است . بسیاری از نقشه ها به دلیل سرمایه گذاری ناکافی در حفظ آنها چندان به هنگام نیستند. وضعیت ثبت اطلاعات مربوط به حقوق ارضی از اطلاعات مربوط به  نقشه‌کشی با مقیاس بزرگ مطلوبتر نیست ، یک نقشه بزرگ مقیاس تنها وسیله  رضایت بخش برای شناسایی قطعات زمین و تعریف حدود آن به شمار می رود . به این ترتیب وضعیت ثبت اطلاعات حقوق زمین داری  بسیار بدتر از وضعیت نقشه های موجود است. اگرچه اطلاعات کاملی در مورد ثبت حقوق زمین داری وجود ندارد ، امّا دست کم به ذکر همین نکته  می‌توان اکتفا نمود که به طور حتم  بسیاری کشورهای پیشرفته وحود دارند که سامانه های ثبت اطلاعات زمین داری آنها  مطلوب است و برخی کشورهای کمتر پیشرفته نیز به طور کلی هنوز فاقد چنین اطلاعاتی هستند.  عناوین بعضی از بخشهای این کتاب عبارت اند از : 

  • پیمایشهای زمینی و نقشه های کاداستر.
  • پیمایشهای هوایی و و نقشه های کاداستر
  • ثبت حقوق.
  • رایانه ای کردن نقشه ها و ثبت .
  • اصولی که باید در تهیه و سنجش اطلاعات ثبتی دنبال شود .
  • جایگاه پیمایشهای کاداستر و ثبت اطلاعات حقوق در توسعه روستایی.

 

راهنمای عمل مطلوب برای تدوین روشهای  اجاره داری کشاورزی:اجاره دادن زمین عنصری مهم درکشاورزی است .تنوع وسیعی در روشهای  اجاره داری وجود دارد که از سطوح اجاره داری خرد مقیاس کاربر و زراعتهای سهم بری در آفریقا ، آسیا و آمریکای لاتین تا اجاره داران کاملاً مکانیزه شمال اروپا و کشورهای اتحادیه اروپا را دربر می گیرد. تمام روشها در عین تفاوت در زمینه های خود با یک صفت مشترک یعنی جدایی بین مالکیت و کار  بر روی زمین توصیف می شوند. اجاره داری روشهایی را برای دسترسی خانوارهای کم زمین و بی زمین و خانوارهای کم سرمایه به زمین کشاورزی پیشنهاد می نماید . با این حال اهمیت روشهای  اجاره داری اغلب مورد سطحی نگری ، کم توجهی و بد فهمی قرار گرفته است .در حقیقت وجود مستمر چنین روشهایی عامل نگرانی مناطقی است که در آنها این روشها با تمرکز بر مالکیت و عدم توازن در قدرت به نفع مالکان همراه است .

برخی حکومتها به جای باز نگری در جهت   مشخص ساختن این  عدم توازنهای ساختاری ، تلاش نموده اند که این پدیده را با دخالت در شیوه  تصرف  و مالکیت تغییر دهند.  با این حال آن چنان که این گزارش مطرح می سازد تصرف مبتنی بر مالکیت نه لزوماً به محو اجاره داری منجر شده و نه به توازن قوا در کشاورزی  انجامیده است . اجاره داری همچنان مهم است ، حتی اگر رسماً در جهت جایگزینی آن با چیزی دیگر تلاش شده باشد . عناوین بعضی از بخشهای این کتاب عبارت اند از :

  • خصوصیت و زمینه روشهای اجاره داری .
  • مسائل اساسی مالکان و مستاجران زمین .
  • روش مطلوب در احاره کردن زمین
  • عناصر تشکیل دهنده قرارداد اجاره .
  • روش مطلوب برای قراردادهای بهره برداری و سهم بری .
  • توصیه هایی برای اجرای روشهای مطلوب اجاره داری .

 

زمین داری و توسعه روستایی:این کتاب راهنما برای کمک به ارتقای آگاهی کارگزاران فنی دولتی و جامعه مدنی در خصوص دلایل و کیفیت توجه به مسائل زمین داری در پروژه‌های توسعه روستایی طراحی شده است .

این اثر زمینه های مهمی چون تخریب محیط زیست و نیز تبعیض و تضاد جنسیتی را که در  زمین داری از جمله نگرانیهای بزرگ به شمار می روند نیز مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهد.به دلیل آنکه مسائل زمین داری به طور قابل ملاحظه ای از یک کشور تا کشور دیگر متفاوت است ، تلاش کتاب این نیست که خوانندگان را با موضوعات جزئی  زمین داری آشنا سازد.  در عوض کتاب در خصوص چگونگی شناسایی احتمال وقوع  موضوعات زمین داری در یک پروژه توسعه روستایی راهنماییهایی فراهم می کند و در مورد  اینکه چگونه در طراحی چنین پروژه هایی  می توان نظریات فنی مناسب  مبتنی بر ملاحظات زمین داری ارائه  نمود  توصیه هایی دارد. عناوین بعضی از بخشهای این کتاب عبارت اند از : 

  • چرا زمین داری اهمیت دارد .
  • چرا زمین داری باید در طراحی پروژه ها ملحوظ شود.
  • چگونه زمین داری در طراحی پروژه می تواند ملحوظ شود.

 

طرح پروژه های آزمایشی یکپارچه سازی زمین در اروپای مرکزی و شرقی:در بیشتر نواحی اروپای مرکزی و شرقی ساختار زمین داری ازمزارع کوچک و پراکنده تشکیل شده است . یکپارچه سازی زمین می تواند ابزاری موثر برای رقابتی تر ساختن کشاورزی و پیشرفت وضعیت روستاها باشد. این اثر در مورد اینکه چه کشورهایی می توانند یک پروژه آزمایشی   یکپارچه سازی زمین را آغاز کنندآگاهیهایی فراهم سازد.این کتاب نشان می دهد که چرا      یکپارچه سازی زمین مهم است ، یکپارچه سازی زمین را توصیف می کند و تصمیمات کلیدی که باید اتخاذ گردد و اقداماتی که قبل ازشروع  پروژه  یکپارچه سازی باید انجام شود را توضیح  می دهد. عناوین بعضی از بخشهای این کتاب عبارت اند از : 

  • چرا یکپارچه سازی مهم است.
  • نیاز به یک راهبرد یکپارچه سازی.
  • یکپارچه سازی چیست.
  • مقصود از طرحهای یکپارچه سازی چیست.
  • تعریف قواعد ، نقشها و مسئولیتها .
  • رهیافتهای یکپارچه سازی .
  • پیش نیازها .

 

 

حاکمیت مطلوب زمین داری و مدیریت آن:این راهنما برای کسانی که در امور مربوط به مدیریت زمین فعالیت می کنند و تمامی علاقمندان به زمین، زمین داری و مدیریت آن نوشته شده است.با این حال بخش عمده مطالب کتاب در مورد اهمیت حاکمیت  مطلوب  در دستیابی به اهداف توسعه ای است، از این روی در این اثر سهم کمتری برای تشریح روشهای اعمال مدیریت مطلوب  در زمین داری در نظر گرفته شده است .

به دنبال  شکست در حاکمیت بر امور زمین داری عواقب زیانباری برای جامعه  به بار آمده است . حاکمیت مطلوب می تواند در دستیابی به توسعه اقتصادی و کاهش فقر موثر باشد. در اغلب کشورها زمین مهم ترین منبع تجدید پذیر است . دسترسی به زمین و امنیت زمین‌داری نشانه های عمده ای از توسعه اند.  مدیریت زمین طرفهای موثر در ساختار زمین‌داری را با یک اقتصاد کارآ مجهز  می سازد. این بدان معناست که با تمام جنبه های معیشت مردم در تماس است. مدیریت  زمین داری از طریق یک نظام مالیاتی نیز نقش مهمی در افزایش درآمد بخش عمومی دارد. مدیریت زمین با استفاده از سامانه های ثبت و کاداستر امنیت زمین داری را فراهم کرده و با کمک روش  رهن گذاری اراضی موجب برخورداری مردم از وام می گردد. هنوز سامانه های رسمی زمین داری شکستهایی را متحمل می‌شوند.روشهای متداول و مرسوم زمین داری نیز نمی توانند به طور کامل به شهروندان خدمت کنند؛ به ویژه در زمانی که این روشها در جریان شرایط متحول و جریانات کالایی شدن ضعیف می شوند.

در این اثر حاکمیت ضعیف زمین داری در نظامهای  رسمی و غیر رسمی به معنای دفاع نکردن از حق زمین داری محرومان است. این موضوع موجب  در حاشیه قرار دادن محرومان و یا خروج آنان از حوزه دربرگیری قوانین می گردد.  معنای دیگر حاکمیت ضعیف زمین داری   می تواند آن باشد که زمین به گونه ای مناسب برای تولید ثروت به نفع جامعه به کار نرود. فقدان وجود عامل رقابت در مدیریت زمین داری می تواند یک محدودیت مهم برای توسعه و ریشه کنی فقر باشد.  حاکمیت مطلوب زمین داری یکی از ضرورتهای کانونی برای نیل به حاکمیت مطلوب در سطح جامعه است. عناوین بعضی از بخشهای این کتاب عبارت‌اند از : 

  • تجاربی از به کارگیری اصول حاکمیت مطلوب در مدیریت اراضی .
  • ثبت اراضی .
  • مدیریت اراضی دولتی .
  • برنامه ریزی کاربری اراضی.
  • معیارهای عملی ارتقای حاکمیت در زمین داری و مدیریت آن .